İran savaşı küresel gıda krizini tetikler mi?

İran Devrim Muhafızları Komutanı’nın kıdemli danışmanı İbrahim Cabari, 2 Mart’ta dünyanın petrol ve doğalgaz ihtiyacının yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı’nın ‘kapalı’ olduğunu açıkladı. Bu açıklama sonrası petrol fiyatları varil başına 100 doları aşarak tırmandı. İran şu anda onaylı geçişe izin veriyor ancak boğaz fiilen kapalı.

Uzmanlar, enerji krizinin yanında paralel bir tehdidin daha bulunduğunu belirtiyor: Küresel gıda üretimi için hayati öneme sahip gübrede ciddi bir kıtlık riski.

Gübre kıtlığına doğru gidiş mi?

Dünyada ticareti yapılan ürenin neredeyse yarısı ve diğer birçok gübre türü Körfez ülkelerinden Hürmüz Boğazı üzerinden ihraç ediliyor. Bu durum, herhangi bir aksamanın küresel tarımı ciddi şekilde etkilemesine yol açıyor.

Son dönemde gaz arzı ve nakliyedeki kesintiler, doğal gaz kullanarak gübre üreten tesisleri kapatmaya veya üretimi kısmaya zorladı.

Katar’daki LNG tesislerine düzenlenen misilleme saldırıları sonrası KatarEnergy, dünyanın en büyük üre fabrikasının üretimini durdurdu. Bu kesinti sonrası Hindistan ve Bangladeş’te bazı gübre tesisleri geçici olarak kapandı veya üretimi azalttı. ABD’de ise bu dönemde gübre arzı yaklaşık yüzde 25 oranında eksik.

Orta Doğu’dan üre ihracat fiyatları da yaklaşık yüzde 40 artarak ton başına 500 dolardan 700 dolara yükseldi. Bu fiyatlar, geçen yılın aynı dönemine göre neredeyse yüzde 60 daha yüksek.

Körfez ne kadar gübre üretiyor?

Uluslararası verilere göre, dünya gübresinin yüzde 20’si Körfez kaynaklı. Küresel üre arzının yüzde 46’sı bu bölgeden sağlanıyor. Dünyanın en büyük üre tedarikçisi olarak kabul edilen Katar Fertilizer Company (QAFCO) tek başına dünya üresinin yüzde 14’ünü karşılıyor.

Analizler, Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalması durumunda küresel gübre ticaretinin üçte birinin etkilenebileceğini gösteriyor. Uzmanlar, azot gübresi fiyatlarının neredeyse iki katına çıkabileceğini, fosfat fiyatlarının ise yüzde 50 artabileceğini belirtiyor.

Hangi ülkeler daha bağımlı?

Katar merkezli Al Jazeera’nin haberine göre Asya ülkeleri Körfez’den gelen gübrelere en bağımlı olanlar. 2024 verilerine göre Körfez üre ihracatının yüzde 35’i, sülfür ihracatının yüzde 53’ü ve amonyak ihracatının yüzde 64’ü Asya’ya gidiyor.

Hindistan, üre ve fosfat gübrelerinin yüzde 40’tan fazlasını Orta Doğu’dan temin ederken, Brezilya neredeyse tamamen ithalata bağımlı ve gübrelerin yaklaşık yarısı Hürmüz Boğazı üzerinden geliyor.

Küresel gıda güvenliği açısından sonuçlar ne olur?

Körfez gübresine en fazla bağımlı olan ülkeler olarak tanımlanan Hindistan, Brezilya ve Çin aynı zamanda dünya gıda üretiminde başlıca oyuncular.

Hindistan dünya pirinç ihracatının dörtte birini karşılıyor, Brezilya küresel soya fasulyesi ihracatının yaklaşık yüzde 60’ını sağlıyor, Çin ise çay ve sarımsak gibi tarım ürünlerini dünyaya tedarik ediyor.

Gübre kıtlığı ve fiyat artışları, bazı çiftçilerin gübre kullanmaktan vazgeçmesine yol açabilir. Bu durum, temel gıda ürünlerinde verim düşüşüne, küresel arzın daralmasına ve fiyatların yükselmesine, ayrıca ithalata bağımlı ülkelerde yerel kıtlıklara neden olabilir.