Ceng Sagnic: Şara’nın yükselişi tesadüf değil

Suriye ve Irak’taki küresel cihat hareketlerinde birkaç kırılma yılı var; 2015 bunlardan biri. 2015’te Şara ilk kez özellikle Katar ve İngiltere basınına verdiği söyleşilerle dış dünyaya mesajlar göndermeye başladı. O dönem bu kadar görünür olacağını bilmeden, konuyu yakından çalışan biri olarak o gelişmeleri okuyup tweeti attım.

Nusra Cephesi’nin kökleri Irak’tan Suriye’ye taşınan yapıların 2011-2012’de tesis edilmesine dayanıyor. 2013 yılında liderlik, biat ve örgütsel hiyerarşi tartışmalarıyla büyük bir ayrışma yaşandı; bir hat IŞİD’e, bir hat Nusra’ya gitti. 2015’te Şara, ‘önceliğim Esad rejimini devirmek ve Suriye’de yönetim kurmak’ mesajını öne çıkarıyor; küresel cihat bağlantısından özellikle uzak duruyordu. Batı ve Körfez’de ‘seküler muhalefetle rejim devrilir’ umudu zayıflayınca, sahada etkili olan cihatçı grupların içinden “ılımlaştırılabilir” bir aktör arayışı da güçlendi; Şara’nın o dönem kurduğu imaj bu tartışmalarda öne çıktı.

ABD’nin El-Kaide’nin bir koluna doğrudan destek verdiğini söylemek mümkün değil; ancak ABD’nin ‘eğit-donat’ çizgisinden geçen bazı unsurların zamanla Nusra/HTŞ çizgisine kaydığını biliyoruz. İsrail’in de doğrudan ‘El-Kaide’ye destek verdiğini’ söylemek mümkün değil; fakat sahaya yapılan bazı yardımların farklı grupların eline geçtiğine dair işaretler var. Burada belirleyici olan, 2014-2017 yılları arasında ‘Esad gitsin de ne olursa olsun’ yaklaşımının güçlenmesi ve bunun sahadaki radikal yapıları da dolaylı biçimde beslemesiydi; ‘hayat öpücüğü’ sorusuna yanıtım net: Türkiye. Bunun yanında İngiltere’de bazı çevrelerin ‘Şara ile uzun süre görüştük’ söylemleri var; Katar’la ilişkiler de zaten saklanan bir şey değildi.

HTŞ tek kişi demek değil; 15-17 yapının bir komite gibi toplandığı parçalı bir yapı. Şara, iktidarda kalmayı ‘istikrar, ekonomik kaynak ve diplomatik itibar’ vaatleriyle kuruyor; bunları Türkiye’nin tek başına taşıması mümkün değil. Körfez fonları ve yaptırımların kaldırılması gibi başlıklarda Türkiye’nin kapasitesinin ötesinde bir ihtiyaç var. Türkiye Şam’da güçlü bir aktör, ama artık Suriye’de tek etkin aktör değil; ABD başta olmak üzere başka uluslararası aktörlerle yürüyen bir güvenlik ve kalkınma ajandası var.

Sahada yerel yönetim ve güvenlik birimlerinde hızlı bir ‘Sünni İslamcılaşma’ ve radikalleşme görüyoruz; bu sürdürülebilir bir barış ihtimalini zayıflatır.

ABD’de Şara’ya yönelik olumlu yaklaşımın ağırlıkla Beyaz Saray’la sınırlı kaldığı, Kongre’de ise yeni yaptırım tasarılarının konuşulduğu bir atmosfer var; bu tablo uzun vadeli istikrarı zorlaştırır.

Tom Barrack’ın ‘çok kimlikli/çok dinli model’ vurgusunu, ABD’nin bölgeye bakışındaki ‘konsensus ve tehdit’ ikiliğiyle okumak gerekir: Uyum sağlayana havuç, uyum sağlamayana sopa.

Trump yönetiminin öngörülemezliği nedeniyle ‘ulus devletleri parçalama/yeniden kurma’ gibi başlıklarda kesin konuşmak zor; ama odak iki yerde yoğunlaşıyor. Gazze dosyasını hızlı kapatmak ve İran meselesini ‘başlamışken bitirmek’. İran konusunda ise ‘neden vurmadı’ diye sormak lazım; çünkü rejim değişirse yerine ne geleceği belirsiz. Buna rağmen, kısa vadede—hatta birkaç gün/hafta içinde—askeri seçeneğin gündeme gelmesini olası görüyorum; önerilen yeni anlaşma artık nükleer başlığın ötesinde, rejimin tasfiyesine dönük bir çerçeveye işaret ediyor.