Türk tarımı neden verimsiz?

Türkiye’de tarım üzerine konuşurken çoğu zaman iki farklı gerçeklik aynı anda karşımıza çıkar. Bir yanda geniş tarım alanlarına, farklı iklim kuşaklarına ve önemli bir üretim potansiyeline sahip bir ülke; diğer yanda ise bu potansiyeli tam anlamıyla değerlendiremeyen bir tarım sektörü. Avrupa ülkeleriyle yapılan karşılaştırmalar, bu çelişkiyi açık biçimde ortaya koymaktadır.

Bu karşılaştırmada en sağlıklı ölçüt verimlilik göstergeleridir. Örneğin Avrupa ülkelerinde buğdayda hektar başına ortalama verim 5–7 ton civarında seyrederken Türkiye’de bu rakam son yıllarda artış göstermiş olsa da yaklaşık 2,5–3 ton seviyesinde kalmaktadır. Başka bir ifadeyle Türkiye, birim alanda Avrupa ortalamasının yaklaşık yarısı kadar ürün üretebilmektedir. Bu durum yalnızca bitkisel üretimde değil, hayvancılıkta da benzerdir. Avrupa’da bir inekten yılda ortalama 7–8 ton süt alınabilirken Türkiye’de ortalama süt verimi çoğu işletmede 3–4 ton civarındadır. Bu farkın başlıca nedenleri işletme ölçeği, yem üretimi, teknoloji kullanımı ve üretim yönetimindeki farklılıklardır.

Ekonomik göstergelere baktığımızda da tarımın Türkiye’deki özgün konumunu daha net ortaya çıkmaktadır . Tarımın millî gelirimiz içindeki payı yaklaşık % 5–6 civarında görünse de istihdam içindeki payı hâlâ %15’in üzerindedir. Avrupa’da ise tarımın istihdamdaki payı çoğu ülkede %3–4 düzeyindedir. Bu tablo, Türkiye’de tarımın çok sayıda insanın geçimini sağladığı ancak aynı ölçüde verimlilik üreten bir sektör olmadığını göstermektedir. Başka bir ifadeyle, Türkiye’de tarım ekonomik ağırlığından çok daha fazla insanı bünyesinde barındırmaktadır. Ancak bu vatandaşlarımıza müreffeh bir ortam sağlayamamaktadır.

Bu durumun en temel nedenlerinden biri tarımsal işletmelerin yapısıdır. Türkiye’de ortalama işletme büyüklüğü yaklaşık 6–7 hektar civarındadır. Avrupa’da ise ortalama işletme büyüklüğü 15–20 hektar düzeyindedir; Fransa ve Almanya gibi bazı ülkelerde bu rakam 50 hektarın da üzerine çıkmaktadır. Türkiye’deki küçük ve parçalı işletmeler mekanizasyonu zorlaştırmakta, üretim maliyetlerini artırmakta ve ölçek ekonomisinin oluşmasını engellemektedir. Oysa tarımda verimlilik yalnızca toprağın kalitesiyle değil, üretimin hangi ölçekte yapıldığıyla da doğrudan ilişkilidir.

Sulama ve su yönetimi meselesi de önemli bir yapısal soruna işaret etmektedir. Türkiye uzun yıllardır büyük sulama projeleri yürütmektedir. Özellikle Güneydoğu Anadolu Projesi, Türkiye’nin en büyük bölgesel kalkınma girişimlerinden biri olarak gündeme gelmiştir. Ancak planlanan sulama alanlarının tamamı henüz devreye girmemiştir; devreye giren bölgelerde de  modern ve verimli sulama tekniklerinin uygulanabildiğini söylemek güçtür. Bu nedenle Türkiye’de tarım arazilerinin önemli bir bölümü hâlâ yağışa bağlı üretim yapmaktadır. Bu durum verimliliği ve ürün çeşitliliğini sınırlayan önemli bir faktördür.

Hayvancılık alanında da benzer yapısal sorunlar görülmektedir. Türkiye’de suni tohumlama uygulamaları Cumhuriyetin erken dönemlerinde başlamış olsa da beklenen başarı sağlanamamıştır. Bunun nedeni yalnızca genetik programların yetersizliği değildir. Küçük ölçekli işletmelerin yaygınlığı, modern ahır sistemlerinin sınırlı olması, yem maliyetlerinin yüksekliği ve teknik bilgi eksikliği hayvancılıkta verim artışını zorlaştırmaktadır.

Teknoloji kullanımı ve çiftçi eğitimi de önemli bir başka başlıktır. Tarım, diğer sektörlerde olduğu gibi hızla dijitalleşmekte; hassas tarım teknikleri, veri temelli üretim yöntemleri ve modern mekanizasyon sistemleri yaygınlaşmaktadır. Türkiye’de ise bu dönüşüm henüz sınırlı bir kesime ulaşabilmiştir. Devlet destekleri bulunmakla birlikte bu desteklerin verimliliği artıracak şekilde yönlendirilmesi ve etkin biçimde denetlenmesi hâlâ tartışma konusudur.

Aslında bu sorunlar uzun zamandır bilinmektedir. Çözüm önerileri de yeni değildir. Cumhuriyet’in ilk yıllarından bu yana dile getirilen kooperatifleşme fikri hâlâ en önemli çıkış yollarından biri olarak görülmektedir. Küçük işletmelerin tek başına rekabet etmesi zor olduğundan, kooperatifler aracılığıyla ortak üretim ve pazarlama yapılması hem maliyetleri düşürebilir hem de çiftçilerin pazarlık gücünü artırabilir. Avrupa’da tarımın güçlü yapısının arkasında büyük ölçüde bu kooperatif örgütlenmesi bulunmaktadır.

Örneğin İsviçre’de Migros adıyla bilinen yapı yalnızca bir perakende zinciri değil, aynı zamanda milyonlarca üyesi bulunan güçlü bir kooperatif organizasyonudur. Türkiye’de ise kooperatif denildiğinde çoğu zaman konut veya arsa kooperatifleri akla gelmektedir. Oysa Avrupa’da kooperatifler özellikle tarım sektörünün temel kurumsal yapılarından biridir. Türkiye’de bu alandaki kurumsal kültürün ve mevzuatın yeterince gelişmemiş olması, tarımın kronik sorunlarından biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Sonuç olarak Türkiye’de tarım, yüksek potansiyele sahip ancak yapısal sorunların varlığı nedeniyle sorunlu bir sektör görünümündedir. Küçük ve parçalı işletme yapısı, sulama eksiklikleri, teknolojik geri kalmışlık ve örgütlenme yetersizliği bu tabloyu açıklayan başlıca nedenlerdir. Bu sorunlar çözülmedikçe tarım milyonlarca insanın geçim kaynağı olmaya devam edecek; ancak çiftçiye refah sağlayan ve ülke ekonomisine yüksek katma değer üreten bir sektör hâline gelmesi zor olacaktır. Tarımın gerçek anlamda güçlenmesi yalnızca üretimi artırmakla değil, üretimin yapısını değiştirmekle mümkündür. Bu doğrultuda atılması gereken en önemli adımlardan biri de çağın gereklerine uygun yeni bir tarımsal üretim kooperatifleri kanununun hazırlanmasıdır.